Τουρκία: Η δημογραφική κρίση προκαλεί «πονοκέφαλο» στην κυβέρνηση
Η πτώση των ποσοστών γονιμότητας αποτελεί σαφή τάση στην Ευρώπη, με την Τουρκία, μια χώρα που παραδοσιακά βασιζόταν στον νεανικό της πληθυσμό, να βρίσκεται τώρα σε ανησυχητική θέση.
«Αντιμετωπίζουμε αυτή τη στιγμή μια καταστροφή», είχε δηλώσει ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν τον Νοέμβριο του 2025, έτος που είχε ανακηρυχθεί «Έτος της Οικογένειας» με στόχο την αντιστροφή της πτωτικής πορείας της γονιμότητας.
Σύμφωνα με την TurkStat, μεταξύ 2013 και 2023, ο συνολικός δείκτης γονιμότητας (TFR) στην Τουρκία έπεσε από 2,11 σε 1,51. Η Τουρκία κατέγραψε τη μεγαλύτερη πτώση μεταξύ 34 ευρωπαϊκών χωρών την ίδια περίοδο, με μείωση 0,6 σε απόλυτους όρους και 28,4% σε ποσοστιαίους. Για σύγκριση, ο δείκτης γονιμότητας της ΕΕ μειώθηκε από 1,51 σε 1,38.
Η πτώση γίνεται ακόμη πιο έντονη μεταξύ 2014 και 2024, φτάνοντας τα 0,71 σε απόλυτους όρους και 32,4% σε ποσοστιαίους, με τον δείκτη να μειώνεται από 2,19 σε 1,48.
Περιορισμοί του συνολικού δείκτη γονιμότητας
Ειδικοί επισημαίνουν ότι ο TFR αποτελεί μια στιγμιαία εικόνα των γεννήσεων και δεν αντικατοπτρίζει απαραίτητα πόσα παιδιά θα αποκτήσει μια γυναίκα συνολικά στη ζωή της. Η δρ Σελίν Κεκσάλ από το London School of Hygiene & Tropical Medicine τονίζει ότι η καθυστέρηση της αναπαραγωγής είναι χαρακτηριστικό της σύγχρονης γονιμότητας. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της, ο δείκτης ολοκληρωμένης γονιμότητας στην Τουρκία παραμένει πάνω από 2,1, υποδηλώνοντας μια λιγότερο ανησυχητική εικόνα από αυτή που παρουσιάζουν τα στοιχεία του TFR.
Οικονομική κρίση και καθυστέρηση τεκνοποίησης
Η απότομη πτώση του TFR αντανακλά την επιδείνωση της οικονομικής κρίσης στην Τουρκία, επιδεινωμένη από την πανδημία και τη μείωση της αγοραστικής δύναμης λόγω πληθωρισμού και υψηλού κόστους στέγασης. Σε αυτό το περιβάλλον, είναι φυσικό οι οικογένειες να αναβάλλουν ή να εγκαταλείπουν την τεκνοποίηση.
Η δρ Χάντε Ινάντς από το Brandeis University προσθέτει ότι η μείωση οφείλεται τόσο στην καθυστέρηση τεκνοποίησης όσο και στη μείωση των οικογενειών που αποκτούν τρίτο ή τέταρτο παιδί. Οι οικογένειες στρέφονται στο πρότυπο των δύο παιδιών, δίνοντας έμφαση στην «ποιότητα αντί για την ποσότητα».
Μακροχρόνια τάση, αλλά όχι μοναδικά ανησυχητική
Ο καθηγητής Μεχμέτ Αλί Ερυούρτ του Πανεπιστημίου Hacettepe αναφέρει ότι η Τουρκία βρίσκεται σε μια δημογραφική μετάβαση ανάλογη με αυτή που πέρασε η Ευρώπη νωρίτερα. Ο δείκτης γονιμότητας της χώρας γενικά ακολουθεί την παγκόσμια μέση τάση από το 1960, ενώ η ΕΕ καταγράφει διαχρονικά χαμηλότερους δείκτες.
Αστικοποίηση, εκπαίδευση και γυναικεία απασχόληση
Οι ειδικοί αποδίδουν τη μακροπρόθεσμη πτώση της γονιμότητας στην ταχεία αστικοποίηση, την αύξηση της εκπαίδευσης των γυναικών, τη μεγαλύτερη συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας και τις αλλαγές στα κοινωνικά πρότυπα. Ωστόσο, αυτοί οι δομικοί παράγοντες δεν εξηγούν την απότομη μείωση των τελευταίων ετών.
Οικονομικά εμπόδια και κόστος ανατροφής παιδιών
Το αυξανόμενο κόστος ανατροφής παιδιών, ιδίως για εκπαίδευση και ιδιωτικά σχολεία, σε συνδυασμό με την ανεπαρκή δημόσια στήριξη (επιδόματα, παιδικοί σταθμοί, μερική απασχόληση), συμβάλλει στην καθυστέρηση ή αναβολή των τεκνοποιήσεων.
Η ηλικία για τον πρώτο γάμο και το πρώτο παιδί έχει αυξηθεί σημαντικά την τελευταία δεκαετία, ενώ οι αυξανόμενοι ρυθμοί διαζυγίων περιορίζουν τον χρόνο για τεκνοποίηση.
Κοινωνικές αλλαγές και ανισότητες φύλου
Η απόκλιση μεταξύ ανδρών και γυναικών στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας δημιουργεί νέες προκλήσεις στη σύζευξη και την τεκνοποίηση. Οι γυναίκες με καλύτερη μόρφωση και επαγγελματική επιτυχία από τους συνομηλίκους τους οδηγούνται σε καθυστερημένες ή λιγότερες τεκνοποιήσεις.
Παρά τις προκλήσεις, η Τουρκία παραμένει πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ. Το 2023, ο δείκτης γονιμότητας της Τουρκίας ήταν 1,51, ενώ στην ΕΕ ήταν 1,38, με τη Βουλγαρία στο 1,81 και τη Μάλτα στο 1,06.